صفحه اصلی > ویژه ها > گل فشان چیست؟ 
گل فشان چیست؟

گل فشان چیست؟

گِل فِشان ها از عوارض مهم مورفولوژيكي هستند كه اغلب به شكل مخروطي از جنس گل رس بوده و از ارتفاع 2 متر تا حداكثر  400- 500 متر از اطراف خود و با قاعده اي به قطر 20 متر تا حداكثر 3500 متر در طبیعت دیده می شوند. احتمال دارد قسمت مركزي آن از جنس ماسه و بخش خارجي آن از جنس گل باشد. اين گل فشان های تپه اي و یا دايره ای شكل داراي يك دهانه اصلي و چند دهانه كوچكتر جانبي هستند. دهانه اصلي معمولا در وسط گل فشان واقع شده و كاسه يا تيغه اي شكل است ولی دهانه هاي جانبي، ثابت و دائمي نيستند. گل فشان ها گاهی فاقد جوشش آب و گل توام با گاز بوده و گاهی به صورت دوره اي و چشمه هاي نبض دار فعاليت دارند و از اين حيث به آتش فشان ها شباهت داشته كه به مراتب كوچك تر از آن ها هستند و خطر چنداني ندارند .گل فشان ها هم در خشكي ها و هم در اقيانوس ها ديده مي شوند. اين ساخت ها با ذخاير هيدروكربني ، مناطق تكتونيكي در حال فرورانش و نيز كمربند هاي كوهزايي در ارتباط بوده و در موارد خيلي نادر با آتشفشان ها مرتبط مي شوند .گلفشان های موجود در بستر دریا سبب ایجاد مخاطرات حفاری و فوران چاه می گردد و به عنوان یک عامل منفی در حفاری های زیر دریایی محسوب می شود. زمين شناسان در مورد ايجاد يك گل افشان نظرات مختلفي دارند، برخي آن را مربوط به روند هاي خاص زمين شناسي دانسته و علت به وجود آمدن آن را عامل فرورانش و ساير فشار هاي ناشی از حركات تكتونيكي مي دانند.عده ديگري نيز گل فشان را از پيامدهاي بعدي آتشفشان ها مي دانند.برخي نيز آن را به عواملي مثل زمين لرزه و تغييرات فشار لايه ها نسبت مي دهند، اما جالب اين جاست كه همگي در يك مورد هم عقيده هستند و آن اين كه عامل اصلي بالا آمدن گل فشان به سطح زمين گازهاي موجود در تله هاي نفتي اعماق زمين هستند و گل فشان ها در مناطق رسوبات جوان و در مناطق ضعيف مثل امتداد گسل ها به وجود آمده و به سطح زمين رسيده اند. در هر حال گل فشان ها بيشتر به خاطر فشار گازهاي هيدروكربني و يا احتمالا بخار آبي كه از اعماق زمين به سطح صعود مي كند، تشكيل مي شوند. گازهايي مثل متان ضمن صعود و عبور از لايه هاي سست سنگي و اشباع آب ، آن ها را به صورت گل درآورده با خود به سطح زمين حمل مي كند. گازهاي متصاعد شده در گل فشان ها شامل حدود 85-90 درصد گاز متان حدود 10درصد دي اكسيد كربن مي باشد. مايعات همراه گل بيشتر آب و گاه شامل مواد اسيدي ، آب شور و يا سيالات هيدروكربني است زماني كه سه بخش سازنده گل فشان آب ، گاز و نفت شروع به تراكم نمايد ، به علت تحرك بيشتر گاز و آب خيلي سريع به هسته گسل هجوم مي آورد . آب سنگ هاي هسته چين را نرم كرده و بر اثر نفوذ گاز آب به سمت بالا حركت كرده و ازقسمت بالايي ساختمان هاي دياپيري به صورت چشمه هاي گاز خارج مي شود.

 

گل فشان ها مي توانند تا حدي معرف وضعيت دروني زمين منطقه مورد فعاليت باشند و نشان دهنده وجود منابع آب هاي زير زميني گازهاي هيدروكربن و نفت باشد. اين مورد در برخي گل فشان ها گزارش شده است . اين گل اگر با دست لمس شود بر خلاف گل لمس شده در ساير گل فشان ها كه چسبنده و لغزنده است در اين گل فشان به دليل نفت لمس چرب را به خوبي از خود نشان مي دهد و بوي لجن مربوط به فعاليت هاي حياتي و تجزيه مواد آلي موجود در لابلاي لايه هاي رس و يا ساير لايه هاي موجود در منطقه بوده و بوي گوگرد نيز مربوط به مواد گوگردي موجود در آب منطقه است .چنانچه در گل فشان هاي اطراف پزم بوي ماندگي و لجن همراه با گازهاي هيدروكربن ( متان ) به راحتي به مشام رسيده و حتي در برخي از ايام اين گازها با كبريت مشتعل مي گردند.

 

گل فشان هاي كرانه خزر

بیش از 50 درصد از گل فشان های جهان در کرانه های حوضه خزر( در ایران و کشورهای همجوار دریای خزر) موجود می باشند.گل فشان " گميشان " ، ‍" قارنيارق" ، " نفتليجه " از جاذبه هاي كم نظير گردشگري گلستان و قلب تپنده خزر به شمار مي آيند كه به رغم سردي و خاموشي از فوران همچنان زيبا و پر جاذبه و در عين حال ناشناخته ماندند. بررسي ها نشان مي دهد كه اين مخروط ها در مناطق زلزله خيز و در امتداد برخي از گسل ها به وجود مي آيند و ته نشست سريع مواد و خروج بعدي آب از لابه لاي ذرات باعث تشكيل آتشفشان گلي درسطح رسوبات مي شود.

بیشتر متخصصان این حوزه معتقدند كه گل فشان ها منشاء تكتونيكي دارند و عمل فرورانش و فشارهاي ناشي از حركات تكتونيكي دليل پيدايش آن ها است و برخي نيز معتقدند كه گل فشان ها در مناطق آتشفشاني ايجاد مي شوند . گل فشان "قارنياق " در شرق گميشان ، " نفتليجه " در شمال شرق گميشان و " اينچه " در كنار تالاب اينچه برون گل فشان هاي معروف استان هستند و همگي با خروج گاز ، آب حاوي كلريد سديم هستند. قارنياق نيز در زبان محلي يعني جايي كه شكم زمين شكافته شده با قطر دهانه حدود 600 متر بزرگترين گل فشان گلستان محسوب شده كه رسوبات نمكي ، گاز متان و آثاري از مواد نفتي از آن خارج مي شود و اهالي بومي به خواص درماني آن اعتقاد دارند . گل فشان اينچه نيز در كنار تالاب اينچه برون واقع است كه در سال هاي گذشته صدور مجوز چاه هاي بهره برداري در كنار تالاب ، اين گل فشان را از فعاليت انداخته است . گل فشان هاي منطقه گميشان و بندر تركمن، اين گل فشان تپه اي دايره اي شكل است كه دهانه هاي جانبي ، ثابت و دايمي نيستند.

 

نمایی از گل فشان " قارنياق " در شرق گميشان- استان گلستان